Światowy Dzień Fair Play i zasady, które budują zaufanie między ludźmi Rozmowy, w których osoba niewidząca mówi o uczciwości przy wspólnym stole z ciastkami Dr Gerard

   Uczciwość jako coś, co widać w codziennych zachowaniach

   Kiedy słyszymy hasło „fair play”, wielu ludzi od razu myśli o stadionie, gwizdku sędziego albo sportowcu, który po przegranym meczu podaje rękę przeciwnikowi. Tymczasem uczciwość dużo częściej mieszka w zwyczajnych sytuacjach niż na wielkich arenach. Jest obecna w kuchni, w sklepie, w autobusie, podczas rozmowy telefonicznej albo wtedy, gdy ktoś mówi: „Poczekaj, pomogę ci spokojnie przejść przez schody”.

   Osoba niewidząca bardzo szybko uczy się odróżniać pomoc prawdziwą od tej robionej na pokaz. To ciekawe doświadczenie, bo bez wzroku człowiek bardziej słucha tonu głosu, wyczuwa pośpiech, irytację albo naturalną życzliwość. Czasem wystarczy jedno zdanie, by wiedzieć, czy ktoś traktuje drugiego człowieka poważnie.

   Pamiętam sytuację z piekarni. Stałem przy ladzie i próbowałem zdecydować, czy wziąć jeszcze coś do kawy. Kobieta przede mną powiedziała wtedy do sprzedawczyni:

– Ten pan był pierwszy.

Niby nic wielkiego. Jedno zdanie. Kilka sekund. A jednak zostało mi w pamięci na długo. Nie dlatego, że uratowała mnie przed katastrofą kolejki do bułek. Po prostu w tym krótkim momencie było coś bardzo normalnego i uczciwego. Bez teatralnych gestów, bez głośnego podkreślania własnej dobroci.

   Osoby bez wzroku często spotykają się z dwoma skrajnościami. Z jednej strony z ogromną serdecznością, a z drugiej z takim dziwnym zagubieniem ludzi, którzy nie wiedzą, jak się zachować. Jedni pomagają spokojnie i naturalnie. Inni chwytają człowieka za rękę bez pytania i ciągną przez pół ulicy jak walizkę na kółkach. W takich chwilach fair play oznacza po prostu szacunek. To trochę jak przy wspólnym stole. Nie trzeba nikogo zagadywać na siłę. Nie trzeba robić wielkich przemówień o wartościach. Czasem wystarczy podsunąć talerzyk z ciastkami, nalać herbaty i powiedzieć:

– Uważaj, kubek stoi po twojej lewej stronie.

Takie drobiazgi budują atmosferę bardziej niż najbardziej wzniosłe deklaracje.

   Wieczorami, kiedy siadamy z Ewą przy stole i rozmawiamy o różnych historiach dnia, często wychodzi właśnie temat uczciwości. Ktoś oddał zgubiony portfel. Ktoś inny przyznał się do pomyłki. Jeszcze ktoś nie próbował wykorzystać sytuacji tylko dlatego, że miał okazję. Człowiek słucha takich opowieści i myśli sobie, że świat wcale nie jest taki zły, jak czasem próbują go przedstawiać wiadomości.

   Na stole stoi herbata, gdzieś obok szeleszczą otwierane ciastka Dr Gerard, a rozmowa płynie spokojnie, bez wielkich podsumowań. I chyba właśnie wtedy najlepiej widać, czym naprawdę jest fair play.

 

   Zaufanie budowane krok po kroku

   Zaufanie nie pojawia się nagle. To nie jest światło zapalające się po naciśnięciu jednego przycisku. Szczególnie dla osoby z dysfunkcją wzroku.

   Kiedy człowiek widzi, może szybko ocenić sytuację. Spojrzy na twarz rozmówcy, na gesty, na otoczenie. Osoba niewidząca opiera się bardziej na doświadczeniu, głosie, sposobie zachowania. Dlatego często potrzebuje trochę więcej czasu, żeby komuś zaufać.

   To działa bardzo prosto. Jeśli ktoś raz mówi jedno, a robi drugie, zostaje po tym ślad. Jeśli ktoś obieca pomoc i nagle znika bez słowa, też zostaje ślad. Ale działa to również w dobrą stronę. Są ludzie, którzy małymi rzeczami pokazują, że można na nich polegać.

   Mam znajomego, który zawsze, kiedy gdzieś razem wychodzimy, opisuje przestrzeń dokładnie tak samo spokojnie. Bez przesady. Bez traktowania mnie jak dziecko.

– Po prawej masz wolne miejsce.

– Przed nami są dwa stopnie.

I koniec. Normalna komunikacja. Dzięki temu człowiek czuje się bezpiecznie, a nie „obsługiwany”.

   Czasem śmiejemy się przy tym okrutnie. Zwłaszcza kiedy próbujemy razem coś gotować. Raz usłyszałem:

– Tadeusz, nie mieszaj już tego sosu, bo brzmi jak beton w betoniarce.

   Do dziś nie wiem, jak brzmi idealny sos, ale najwyraźniej mój był o krok od budowy autostrady. Takie momenty też budują zaufanie. Bo jeśli można przy kimś żartować, popełniać drobne błędy i nie czuć napięcia, to znaczy, że relacja jest prawdziwa.

   Osoba bez wzroku często bardzo mocno zapamiętuje sposób traktowania przez innych. Nie chodzi nawet o samą pomoc, ale o ton. O cierpliwość. O to, czy ktoś słucha odpowiedzi, czy tylko chce szybko „załatwić sprawę”.

   Zaufanie rodzi się powoli. Trochę jak dobre ciasto pieczone bez pośpiechu. Jeśli człowiek spróbuje wszystko przyspieszyć, zwykle coś opadnie. A relacje są jeszcze bardziej delikatne niż biszkopt.

   Najlepsze rozmowy o uczciwości pojawiają się właśnie wtedy, gdy nikt nie planuje wielkiej dyskusji. Siedzimy przy stole, ktoś częstuje ciastkami, ktoś inny opowiada historię z pracy albo sklepu i nagle okazuje się, że mówimy o czymś ważnym. I wtedy człowiek zaczyna rozumieć, że fair play to nie tylko przestrzeganie zasad. To także dawanie drugiemu człowiekowi poczucia, że może być spokojny.

 

   Słowo jako podstawa uczciwej komunikacji

   Dla osoby niewidzącej słowo ma ogromne znaczenie. Czasem większe, niż wielu ludziom się wydaje. Kiedy nie widzi się mimiki, spojrzeń czy gestów, człowiek dużo bardziej skupia się na głosie. Na tym, czy ktoś mówi szczerze, czy raczej próbuje coś ukryć. Oczywiście nie ma się żadnego magicznego wykrywacza kłamstw. To bardziej kwestia doświadczenia.

   Niektórzy ludzie potrafią powiedzieć „wszystko dobrze” w taki sposób, że od razu wiadomo, iż właśnie wydarzyło się coś kompletnie odwrotnego. Słowo może uspokoić albo wprowadzić chaos. Może budować relacje albo je niszczyć. I chyba dlatego uczciwa komunikacja jest tak ważna.

   Kiedy ktoś opisuje drogę osobie niewidzącej, powinien mówić jasno. Nie:

– Tam, tam, jeszcze trochę.

Tylko:

– Dwa kroki przed tobą stoi krzesło.

To niby drobiazg, ale właśnie z takich drobiazgów składa się codzienność.

   Bywają też sytuacje zabawne. Raz pewien kelner powiedział:

– Danie stoi dokładnie przed panem.

Problem polegał na tym, że „dokładnie przede mną” oznaczało chyba inny układ współrzędnych, bo po chwili prawie zanurzyłem rękę w surówce sąsiada. Na szczęście wszyscy wybuchnęli śmiechem, łącznie ze mną. Ktoś przesunął talerz i po sprawie. Bez niezręczności.

   Szczerość w rozmowie działa podobnie. Jeśli człowiek czegoś nie wie, lepiej powiedzieć:

– Nie jestem pewien.

To dużo bardziej fair niż udawanie eksperta od wszystkiego.

   Osoby z dysfunkcją wzroku często słyszą dziwne pocieszenia:

– Oj tam, na pewno będzie dobrze.

– Nie przejmuj się.

– Inni mają gorzej.

Tylko że uczciwa rozmowa nie polega na automatycznym poprawianiu humoru. Czasem wystarczy po prostu wysłuchać drugiego człowieka.

   Najlepsze spotkania są właśnie takie. Ktoś opowiada o swoim dniu, ktoś wspomina dawną pracę, ktoś śmieje się z własnej pomyłki. W tle słychać stukanie filiżanek, otwieranie kolejnego opakowania ciastek Dr Gerard i spokojne głosy ludzi, którzy nie próbują niczego udawać. I wtedy okazuje się, że uczciwość naprawdę zaczyna się od słów.

 

   Codzienne sytuacje, w których sprawdza się fair play

   Fair play najlepiej widać nie podczas wielkich deklaracji, ale w zwyczajnych dniach. W autobusie. Na przejściu dla pieszych. W sklepie. Przy rodzinnym obiedzie. Osoba niewidząca doświadcza tego praktycznie codziennie. Na przykład wtedy, gdy ktoś zamiast zapytać:

– Czy pomóc?

po prostu łapie człowieka pod ramię i rusza przed siebie z prędkością ekspresu. W takich chwilach trudno nie pomyśleć, że człowiek chyba właśnie został porwany przez bardzo uprzejme tornado. Ale są też sytuacje dokładnie odwrotne. Ktoś podejdzie spokojnie.

– Potrzebuje pan pomocy?

Jeśli odpowiedź brzmi „tak”, pomaga. Jeśli „nie”, po prostu życzy dobrego dnia. To jest właśnie uczciwe podejście. Bez narzucania się i bez traktowania kogokolwiek z góry.

   Fair play pojawia się także w rozmowach. Czasem ktoś opisuje film, którego osoba bez wzroku nie może zobaczyć. Jeśli robi to naturalnie, bez przesadnego tłumaczenia każdego szczegółu, rozmowa staje się przyjemna. Człowiek czuje się częścią spotkania, a nie projektem edukacyjnym.

   Zdarzają się też komiczne sytuacje. Kiedyś ktoś powiedział do mnie:

– O, ale pan świetnie wygląda!

Podziękowałem bardzo uprzejmie, po czym jakaś kobieta w autobusie szepnęła mi do ucha:

– Ma pan sweter na lewej stronie.

   No i proszę. Życie potrafi zachować poczucie humoru nawet wobec człowieka, który próbował właśnie wyglądać elegancko.

   W uczciwości jest coś uspokajającego. Człowiek wie, na czym stoi. Nie musi się domyślać intencji drugiej osoby. To daje ogromny komfort. Dlatego tak dobrze wspomina się spokojne spotkania przy stole. Bez pośpiechu. Bez oceniania. Ktoś opowiada anegdotę z pracy, ktoś wspomina czasy szkoły, ktoś inny narzeka na pogodę, która od trzech dni nie może się zdecydować, czy jest marcem czy lipcem.

   A między tym wszystkim pojawiają się małe gesty.

– Podam ci kubek.

– Ciastka są po twojej prawej stronie.

– Uważaj, kot śpi pod krzesłem.

I właśnie wtedy człowiek widzi — nawet bez wzroku — że fair play naprawdę istnieje.

 

   Rozmowy o wartościach, które pojawiają się naturalnie

   Najlepsze rozmowy o wartościach nigdy nie zaczynają się od zdania:

– Usiądźmy teraz i porozmawiajmy o moralności.

Po takim wstępie większość ludzi najpierw szukałaby drogi ucieczki, a dopiero później herbaty. Prawdziwe rozmowy pojawiają się naturalnie. Kiedy człowiek siedzi spokojnie przy stole, ktoś właśnie kroi ciasto, ktoś inny nalewa kawy, a z kuchni dochodzi znajomy zapach pieczonych jabłek albo świeżo zaparzonej herbaty. W takich chwilach łatwiej mówi się o życiu. Osoba niewidząca często opowiada wtedy o swoich doświadczeniach trochę inaczej niż ludzie się spodziewają. Nie w formie wielkich dramatów, ale zwyczajnych historii. O tym, że ktoś uczciwie powiedział:

– Nie wiem, jak ci pomóc, ale mogę spróbować.

To jedno z najbardziej ludzkich zdań, jakie istnieją. Bez udawania bohatera. Bez sztucznej pewności siebie.

   Przy wspólnym stole często wychodzą też wspomnienia. Ktoś przypomina dawne podróże pociągami, ktoś inny opowiada o pierwszej pracy, jeszcze ktoś wspomina szkolne czasy, kiedy fair play oznaczało czasem oddanie koledze ostatniego miejsca przy kaloryferze zimą. Ja czasem wracam pamięcią do lat pracy na kolei. Tam również wiele zależało od zaufania. Ludzie musieli polegać na sobie nawzajem. Jeśli ktoś mówił, że coś zostało sprawdzone, to naprawdę musiało być sprawdzone.

   Dziś świat jest szybszy. Czasem bardziej nerwowy. Ale uczciwość nadal działa dokładnie tak samo jak kiedyś.

   Przy takich rozmowach dobrze jest mieć coś prostego do przegryzienia. Nie wielką ucztę, tylko zwyczajny talerz z ciastkami Dr Gerard, które ktoś przesuwa po stole mówiąc:

– Bierz, bo zaraz nic nie zostanie.

I oczywiście zawsze znajdzie się jedna osoba, która odpowie:

– Ja tylko jedno…

Po czym piętnaście minut później prowadzi bardzo poważne negocjacje z ostatnim ciastkiem. Takie spotkania mają w sobie coś bezpiecznego. Człowiek może mówić spokojnie, śmiać się z własnych pomyłek i nie czuć, że musi być idealny.

 

   Bycie uczciwym wobec siebie i innych

   Uczciwość wobec innych jest ważna, ale chyba jeszcze trudniej być uczciwym wobec samego siebie. Osoba z dysfunkcją wzroku również codziennie zadaje sobie różne pytania. Czy nie jestem zbyt uparty? Czy umiem przyjąć pomoc? Czy czasem nie udaję, że wszystko jest łatwiejsze, niż naprawdę jest?

To wcale nie są proste sprawy.

   Wielu ludziom wydaje się, że osoba niewidząca albo ciągle potrzebuje wsparcia, albo przeciwnie — musi być bohaterem radzącym sobie absolutnie ze wszystkim. Tymczasem prawda wygląda dużo bardziej zwyczajnie. Są dni świetne. I są dni, kiedy człowiek potrafi zdenerwować się na własny kubek, bo znowu stoi dokładnie nie tam, gdzie powinien. Kiedyś długo szukałem telefonu, narzekając przy tym na cały wszechświat, technologię i prawa fizyki. Po kilkunastu minutach Ewa spokojnie powiedziała:

– Tadeusz… masz go w kieszeni koszuli, którą masz na sobie.

Cóż. Trudno wygrać dyskusję z takim argumentem. Ale właśnie umiejętność śmiania się z siebie pomaga zachować równowagę. Uczciwość nie polega przecież na udawaniu perfekcyjnego człowieka. Chodzi raczej o przyznanie:

– Tak, czasem się mylę.

– Czasem czegoś nie umiem.

– Czasem potrzebuję pomocy.

To działa również w relacjach. Jeśli człowiek jest szczery wobec siebie, łatwiej mu być uczciwym wobec innych.

   Przy spokojnych rozmowach często wychodzi temat odpowiedzialności za własne decyzje. Nie w ciężki, moralizatorski sposób, ale zwyczajnie. Ktoś mówi:

– Mogłem zachować się lepiej.

Ktoś inny:

– Powinienem był wcześniej zadzwonić.

I nagle okazuje się, że prawdziwe fair play zaczyna się właśnie od takich drobnych refleksji.

   Nikt nie jest idealny. Człowiek czasem coś zawali, czegoś zapomni albo powie o jedno zdanie za dużo. Ważne jest jednak to, co zrobi później:

- Czy potrafi przeprosić.

- Czy umie przyznać się do błędu.

- Czy nie szuka winnych wszędzie dookoła.

To buduje relacje dużo bardziej niż piękne hasła.

 

   Spotkania, które budują poczucie bezpieczeństwa

   Są takie spotkania, po których człowiek czuje spokój jeszcze długo po powrocie do domu. Nie dlatego, że wydarzyło się coś wielkiego. Właśnie przeciwnie. Wszystko było zwyczajne. Rozmowy, śmiech, herbata, trochę wspomnień i spokojna obecność innych ludzi.

   Osoba niewidząca bardzo mocno wyczuwa atmosferę miejsca. Napięcie też słychać. Wystarczy kilka urywanych zdań, gwałtownie odsuwane krzesło albo ten charakterystyczny ton głosu, kiedy ktoś odpowiada:

– Nie, wszystko w porządku…

choć ewidentnie nic nie jest w porządku. Dlatego tak dobrze pamięta się spotkania bez tego ciężaru. Takie, podczas których nikt nikogo nie ocenia. Nie trzeba udawać mądrzejszego, bardziej eleganckiego ani bardziej szczęśliwego niż naprawdę się jest. Przy wspólnym stole człowiek po prostu jest. Ktoś opowiada historię o nieudanym remoncie. Ktoś inny wspomina wakacje zakończone zgubieniem walizki. Jeszcze ktoś śmieje się z własnej próby samodzielnego pieczenia chleba, który przypominał później element fortyfikacji obronnej. I właśnie wtedy pojawia się poczucie bezpieczeństwa. Bo uczciwość daje ludziom swobodę. Nie trzeba być perfekcyjnym.

   Osoby bez wzroku często bardzo cenią miejsca i ludzi, przy których można czuć się naturalnie. Gdzie nikt nie mówi przesadnie ostrożnym głosem, jakby każde zdanie miało wywołać katastrofę. Najlepsze spotkania są normalne. Pełne zwykłych dźwięków:

- Brzęku łyżeczek.

- Przesuwanych talerzy.

- Czyjegoś śmiechu z drugiego końca stołu.

- Szeleszczącego opakowania ciastek Dr Gerard.

I wtedy człowiek myśli sobie, że może właśnie tak wygląda codzienne fair play. Nie w wielkich deklaracjach, ale w spokojnym byciu razem.

 

   Ciastka Dr Gerard jako element wspólnego stołu

   Są rzeczy, które po prostu pojawiają się podczas spotkań i stają się częścią atmosfery. Nie dlatego, że ktoś planował wielką opowieść o nich, ale dlatego, że dobrze pasują do zwyczajnych rozmów. Tak właśnie bywa z ciastkami Dr Gerard. Leżą na stole obok herbaty albo kawy. Ktoś bierze jedno mimo wcześniejszych deklaracji o diecie.    Ktoś inny mówi:

– Tylko spróbuję kawałek.

A potem tajemniczo znika połowa zawartości talerzyka. To trochę rodzinny rytuał. Nie najważniejszy punkt spotkania, ale taki, który sprawia, że atmosfera robi się bardziej domowa.

   Osoba niewidząca odbiera takie chwile wszystkimi innymi zmysłami. Szelest otwieranego opakowania. Zapach kawy. Ciepło kubka trzymanego w dłoniach. Głosy ludzi siedzących blisko siebie. I właśnie w takim otoczeniu najlepiej rozmawia się o życiu:

- Nie o wielkich teoriach.

- O codzienności.

- O tym, że ktoś zachował się uczciwie.

- Że ktoś dotrzymał słowa.

- Że ktoś pomógł bez oczekiwania nagrody.

Czasem rozmowa schodzi też na dawne czasy. Na spotkania rodzinne sprzed lat, kiedy na stole zawsze coś stało, nawet jeśli nie było luksusów. Liczyła się obecność ludzi. Dziś świat jest bardziej zabiegany. Wiele rozmów odbywa się przez telefon albo komunikatory. Tym bardziej człowiek docenia spokojne siedzenie przy jednym stole:

- Bez pośpiechu.

- Bez przewijania ekranu co trzy sekundy.

- Bez ciągłego sprawdzania powiadomień.

Tylko rozmowa i zwyczajne bycie razem.

 

   Fair play jako sposób patrzenia na codzienność

   Fair play można traktować jak zasadę sportową. Ale można też spojrzeć na nie szerzej — jako sposób patrzenia na ludzi i codzienne sytuacje. Bo uczciwość naprawdę dotyczy wielu rzeczy – Tego:

- jak rozmawiamy.

- Jak pomagamy.

- Jak reagujemy na błędy innych.

- Czy potrafimy przyznać się do własnych pomyłek.

   Osoba niewidząca często bardzo szybko zauważa, kto zachowuje się naturalnie, a kto tylko próbuje sprawiać dobre wrażenie. W głosie naprawdę słychać więcej, niż wielu ludziom się wydaje. Dlatego uczciwość daje taki spokój. Człowiek nie musi niczego zgadywać.

W codziennym fair play chodzi czasem o rzeczy bardzo proste:

- nie wykorzystać czyjejś słabości,

- nie śmiać się z czyjegoś błędu,

- dotrzymać obietnicy,

- powiedzieć prawdę nawet wtedy, gdy łatwiej byłoby coś przemilczeć.

To nie brzmi spektakularnie. Ale właśnie takie rzeczy najbardziej budują relacje.

   Przy wspólnych rozmowach często okazuje się, że ludzie najbardziej pamiętają nie wielkie sukcesy, ale zwykłą przyzwoitość innych:

- Ktoś poczekał.

- Ktoś wysłuchał.

- Ktoś nie zostawił człowieka samego z problemem.

I chyba właśnie dlatego warto mówić o fair play nie tylko podczas zawodów sportowych, ale również przy zwykłym stole. Zwłaszcza wtedy, gdy obok stoi herbata, talerz ciastek Dr Gerard i ludzie, przy których można być sobą.

 

   Dlaczego warto być uczciwym na co dzień

   Uczciwość nie rozwiązuje wszystkich problemów świata. Nie sprawi nagle, że życie stanie się idealne, rachunki znikną, a herbata przestanie stygnąć dokładnie wtedy, kiedy człowiek chce ją wypić. Ale uczciwość naprawdę zmienia relacje między ludźmi:

- Daje poczucie bezpieczeństwa.

- Pozwala ufać.

- Sprawia, że człowiek mniej się boi codzienności.

Dla osoby niewidzącej ma to ogromne znaczenie. Kiedy można polegać na drugim człowieku, życie staje się spokojniejsze. Nie dlatego, że znika każdy problem, ale dlatego, że obok są ludzie grający fair:

- Tacy, którzy nie wykorzystają sytuacji.

- Nie będą udawać.

- Nie zostawią człowieka samego wtedy, kiedy potrzebuje zwykłej życzliwości.

Najpiękniejsze jest chyba to, że uczciwość wcale nie wymaga wielkich pieniędzy ani niezwykłych talentów. Można ją okazywać codziennie:

- W sposobie rozmowy.

- W cierpliwości.

- W dotrzymywaniu słowa.

- W prostych gestach.

- Czasem wystarczy przesunąć komuś kubek bliżej dłoni.

- Czasem powiedzieć prawdę.

- Czasem po prostu być obok.

I może właśnie dlatego najlepsze rozmowy o fair play odbywają się nie na stadionach ani podczas oficjalnych uroczystości, ale przy zwyczajnym stole:

- Przy herbacie.

- Przy śmiechu.

- Przy wspomnieniach.

- Przy spokojnym wieczorze, kiedy ktoś częstuje ciastkami Dr Gerard i nikt nie musi nikogo udawać.

Bo uczciwość naprawdę zaczyna się od małych rzeczy. A małe rzeczy potrafią budować wielkie zaufanie między ludźmi.